Od zbrodni androidów, przez boskie pielgrzymki wśród rozgrzanych wydm – grupa Fantazmaty od 2017 roku dostarczyła nam dziesiątek antologii, wśród których jedną z flagowych są – a jakże! – Fantazmaty. 14 października tego roku ukazała się V odsłona serii, a wraz z nią teksty nowych Autorek i Autorów, nietuzinkowe koncepty oraz solidny powiew świeżości w świecie fantastycznych antologii. Jak rozwijała się idea Fantazmatów? Z jak wieloma tekstami redakcja obcuje na co dzień? Jakich projektów możemy spodziewać się w przyszłości spod szyldu Fantazmatów? O te oraz inne ciekawe kwestie miałem przyjemność zapytać Dawida Wiktorskiego – redaktora prowadzącego.
Michał: Jesienią tego roku ukazał się piąty tom Fantazmatów – najnowszego, spośród 30 tytułów, które ukazały się nakładem Waszej grupy. Jak z perspektywy czasu zapatrujesz się na tworzenie tego projektu? Co stanowi największe wyzwanie dla Fantazmatów, jako grupy wydawniczej?
Dawid: Fantazmaty jako cała inicjatywa powstały właściwie przez przypadek – bo pierwotnie nie były w ogóle przemyślane nawet jako cykl antologii, a co dopiero całe przedsięwzięcie wydawnicze. Chciałem po prostu stworzyć kolejną bezpłatną antologię fantastyki, którą mógłbym udostępnić w sieci (pierwszą byli Geniusze fantastyki, którą również można znaleźć na naszej stronie). Szybko jednak okazało się, że osób chętnych do pomocy jest całkiem sporo, fajnych, solidnych tekstów znalazło się więcej, niż zakładałem, więc naturalną koleją rzeczy pierwsze Fantazmaty stały się Fantazmatami I oraz Fantazmatami II. Po drodze przypomniałem sobie o opowiadaniach Marcina Rusnaka, które ten wydał kilka lat wcześniej w ramach self-publishingu (miałem przyjemność je recenzować) – wiedziałem, że nigdy nie trafiły do szerszej publiczności, więc pomyślałem, że w sumie co szkodzi zapytać samego Marcina, czy nie chciałby tych tekstów odświeżyć. No i potem już poszło, jak to się mówi, z górki.
Wyzwań jest sporo – oczywiście te najbardziej przyziemne to organizowanie pracy czy wyznaczanie kierunku na kolejne lata, ale chyba to zdecydowanie najbardziej dotkliwe to po prostu walka o uwagę. Nieustannie musimy walczyć o uwagę czytelnika, musimy wydzierać sobie miejsce w sieci (a w dobie wszechobecnych algorytmów to bardzo trudne, jeśli w te algorytmy nie rzuca się taczkami z pieniędzmi), ale przede wszystkim osobom, które jeszcze nie czytały naszych antologii i zbiorów opowiadań, musimy udowadniać, że fakt, iż coś jest bezpłatne, nie oznacza od razu, że nadaje się do kosza. A to przekonanie wciąż pokutuje (czy słusznie – niech każdy już odpowie sobie na to pytanie sam).
M: Pozostając w temacie tego, co już udało się osiągnąć – w przyszłym roku grupa Fantazmaty będzie obchodziła swoje 10-te urodziny! Widząc to, jak dynamiczną metamorfozę każdego roku przechodzi nasz rynek wydawniczo-czytelniczy, wiemy że był to czas niełatwych wyzwań i wymagał wiele elastyczności. Czy z perspektywy tej dekady zmieniły się początkowe założenia i plany Waszej grupy? Czy były jakieś cele lub projekty, które finalnie nie ujrzały światła dziennego?
D: Plany właściwie się nie zmieniły – bo i tak naprawdę nie miało się co zmienić, od 2017 roku robimy to samo, tylko może w ciut bardziej rozbudowanej formie (np. audiobooki zaczęliśmy nagrywać sporo później). I chyba nie potrafię sobie wyobrazić, w jaki sposób mogłyby się one zmienić – zaczęliśmy do bezpłatnych antologii fantastyki, zapewne i skończymy na bezpłatnych antologiach fantastyki, może z kilkoma wydawniczymi, że tak to ujmę, skokami w bok.
Projektów, które zostały anulowane czy porzucone, trochę się nazbierało przez tyle lat. Zazwyczaj był to efekt klasycznego porwania się z motyką na słońce i na przykład okazywało się, że projekt, który na papierze brzmiał wybornie, w realizacji jest, delikatnie mówiąc, siermiężny, a znalezienie tekstów czy autorów okazuje się właściwie niemożliwe lub bardzo trudne. Były antologie i zbiory opowiadań, które ostatecznie nie ujrzały światła dziennego, mieliśmy podejście do wydawania mikropowieści i powieści. Czasami po prostu trzeba wsadzić te palce do ognia, żeby się przekonać, że on faktycznie parzy.
M: Wróćmy zatem jeszcze do samych Fantazmatów jako cyklu antologii. Pierwsze dwa tomy liczyły po prawie 500 stron i prezentowały po 20 opowiadań. W kolejnych edycjach widać zarówno zmniejszenie objętości, jak i większą selekcję. Fantazmaty V natomiast ponownie podbijają na wykresie i oferują ponad 300 stron fantastycznych opowiadań, od 11 Autorek i Autorów. Czy kolejne tomy będą utrzymywane w podobnej objętości? Z perspektywy osoby z zewnątrz można odnieść wrażenie, że nic nie ogranicza „obszerniejszego” ebooka, jednak jak wygląda to w praktyce?
D: Zmniejszanie antologii było poniekąd efektem nauki na błędach. Pierwsze dwa tomy Fantazmatów faktycznie były spore, ale potem przyszła Dragoneza (naprawdę solidna) i w końcu punkt krytyczny w postaci Ja, legenda, która po prostu nas zmęczyła. Przygotowanie tak dużej liczby tekstów do jednej antologii nie tylko utrudnia dotarcie do finału wydawniczego maratonu, ale po prostu też męczy psychicznie, gdy ciągle widzi się jeden i ten sam temat w opowiadaniach. A nie wspomniałem przecież jeszcze o autorach, którzy też mają swoje przyzwyczajenia albo ulubioną tematykę. Więc tak się złożyło, że mniejsze antologie wychodzą na zdrowie wszystkim – autorom (bo szybciej znajdą coś dla siebie), nam (bo mamy większą różnorodność tekstów do opracowania i łatwiej nam zapanować nad poszczególnymi antologiami), a w końcu i czytelnikom, którzy dostają solidną porcję opowiadań, ale akurat tyle, żeby się dobrze bawić, a nie męczyć.
Nie mamy natomiast określonego wzorca objętości antologii – kierujemy się tylko niepisaną zasadą, że chcemy, żeby w jednej pozycji znalazło się co najmniej 5 tekstów. Nie narzucamy natomiast liczby maksymalnej, więc gdyby okazało się, że cierpimy na klęskę urodzaju, to albo wydamy jedną obszerną antologię, albo podzielimy ją na dwie. To zresztą miało już miejsce i zaowocowało antologiami Na zawsze, do jutra, już nigdy oraz Kocha, lubi, zgubi – pierwotnie miała to być jedna antologia o tematyce miłosnej, ale otrzymaliśmy tyle tekstów, które chcieliśmy wydać, że lepszym rozwiązaniem było rozbicie tych historii na dwa osobne tomy.
M: To chyba dobry moment by poruszyć kwestię leżącą niejako u podłoża założenia Fantazmatów. Wszystkie antologie, jakie ukazały się pod Waszym szyldem są dostępne całkowicie za darmo i to w 4 różnych formatach! Czy przy tak długim stażu na rynku wydawniczym rozważaliście jako zespół możliwość przejścia z formy non-profit na chociażby symboliczne kwoty?
D: Pewnie zabrzmi to nawet zabawnie, ale pieniądze to coś, czego boję się w Fantazmatach jak diabeł wody święconej. Przede wszystkim sprawiedliwe podzielenie zarobku (a dobrze wiemy, że rynek wydawniczy finansowo nie rozpieszcza nikogo) byłoby niemożliwe, bo oprócz autorów przy każdej antologii pracuje kilkadziesiąt osób. Do tego doszłoby jeszcze mnóstwo nowych problemów, z którymi dziś nie musimy się mierzyć.
Jedynym kompromisem, na który się zdecydowaliśmy przez tyle lat, było udostępnienie dwóch kanałów dobrowolnego finansowego wsparcia (Patronite i BuyCoffee), ale to właściwie zamyka temat.
M: Chciałbym zapytać Cię jeszcze o drugie, flagowe „dziecko” Fantazmatów, czyli antologię Ekstrakty. Sam miałem przyjemność opublikować w pierwszym tomie dwa teksty i, z perspektywy czasu, uważam, że jest to jedna z najbardziej niezwykłych antologii z jakimi spotkałem się na polskim rynku książki. Skąd wziął się pomysł na projekt o tej właśnie formie? W końcu zbiór tak absurdalnie krótkich tekstów może śmiało uchodzić za istną skarbnicę inspiracji oraz niejako streszczenie dziesiątek historii. Jeśli w samych antologiach – które, nawiasem mówiąc ukazały się już w dwóch tomach – znalazło się tak wiele tekstów, to jak wiele ich finalnie spłynęło do redakcji? I jak ten koncept przyjęli czytelnicy?
D: Ekstrakty to właściwie już cała nasza anegdota. Sam zdążyłeś zauważyć, że to pomysł niezwykły – nie pamiętam już dokładnie, w jakich okolicznościach wykrystalizował się pomysł na antologię takich literackich szortów, ale była to rozmowa w klimatach „potrzymaj mi piwo, wymyślę coś jeszcze głupszego niż ty”. Idea Ekstraktów osiągnęła już (na papierze) poziom takiej głupoty (czy też, żeby użyć ładniejszego słowa, abstrakcji), że wszystkie szczegóły (regulamin naboru, założenia, sposób, w jaki będziemy pracować nad zgłoszeniami) opracowaliśmy w kolejne… 24 godziny. To była dosłownie sytuacja z kategorii „szybko, zanim dotrze do nas, że to bez sensu”.
Zgłoszeń było sporo, do każdego z trzech tomów (trzeci jest obecnie opracowywany) dostawaliśmy około 350–400 tekstów. Wielu autorów podejmowało rękawicę z myślą, że napisanie czegoś o długości 300 znaków ze spacjami i składającego się z co najwyżej 3 zdań to zadanie na 5 minut – i napisanie faktycznie zajmowało zazwyczaj te 5 minut, ale już wymyślenie samego konceptu takiej opowieści często wymagało raczej 5 tygodni. Fajna zabawa, ale na pewno wymagająca solidnej wyobraźni. W ramach ciekawostki zdradzę, że wręcz absurdalnie popularnym motywem we wszystkich trzech naborach były wampiry – z jakiegoś powodu za każdym razem kilkanaście procent zgłoszeń to były właśnie ekstrakty o wampirach. W pewnym momencie zacząłem już się wręcz odgrażać, że wampiry zostaną zakazane w kolejnej edycji, bo „ile można czytać ekstraktów o wampirach”.
Sami czytelnicy początkowo podchodzili do idei raczej nieufnie – wiele osób wręcz nie zdawało sobie sprawy, że tak krótkie formy literackie w ogóle istnieją. Ostatecznie odzew był jednak bardzo ciepły, odbiorcy docenili, że takie historie można przeczytać właściwie wszędzie, nawet w zatłoczonym autobusie czy tramwaju – a często niosły ze sobą więcej historii niż opasłe tomy powieści.
M: Na koniec chciałbym jeszcze przejść do Ciebie. Wiele mówi się o samych książkach oraz ich Autorkach i Autorach, jednak praca redakcyjna stanowi tę część literackiej restauracji, którą najłatwiej chyba przyrównać do kuchni, z której wychodzą pachnące dania, jednak mało kto widzi twarz i ręce kucharza. Jak wygląda zatem Twoja własna „kuchnia” w Fantazmatach? Jakie tytuły lubisz gotować, a jakie stanowią dla Ciebie największe wyzwanie? I w końcu, co najistotniejsze – lepsza książka z ananasem czy bez?
D: To jest dość ciekawy temat, bo gdybyś zadał to pytanie kilka lat temu, to faktycznie mógłbym powiedzieć, że mam własną „kuchnię” w Fantazmatach – przez jakiś czas wszystkie nadesłane teksty najpierw musiały trafić do mnie i to ja decydowałem o ich losie. Wraz z rozwojem projektu jednak doba mi się niebezpiecznie kurczyła (bezpośrednia praca nad opowiadaniami to tylko wierzchołek góry lodowej), poza tym w pewnym momencie uświadomiłem sobie, że choćbym stanął na uszach, to na teksty zawsze będę patrzył przez pryzmat swoich oczekiwań i doświadczeń. To był ten moment, gdy uznałem, że czas usunąć się na bok i zmienić zasady przyjmowania/odrzucania opowiadań – od wielu lat to zadanie należy głównie do recenzentów (część współtworzy także inne działy w Fantazmatach, część zajmuje się wyłącznie ocenianiem tekstów). I choć chyba każdy zna przysłowie o kucharkach sześciu, to w Fantazmatach taki model sprawdza się naprawdę dobrze – jeśli kilka osób, często o skrajnie różnych oczekiwaniach i doświadczeniach, wskazuje, że tekst jest wart uwagi, to nie mamy już do czynienia z widzimisię jednej osoby, tylko faktycznie historią, którą warto doszlifować i pokazać światu. Staram się śledzić recenzje i opinie, które pojawiają się w sieci – i nieskromnie przyznam, że do dziś nie udało mi się znaleźć głosów, które wskazywałyby jednoznacznie, że przyjęcie konkretnego opowiadania było błędem (co jest zaskakująco częste w przypadku antologii komercyjnych, gdy to nazwiska mają sprzedawać tytuł). Oczywiście niektórym jedne opowiadania się nie podobają, drugie już podobają (i na odwrót), ale to naturalna kolej rzeczy, chyba bardziej bym się martwił, gdyby kolejne antologie były odbierane jednoznacznie pozytywnie.
Natomiast gdybym miał wskazać coś, nad czym pracowałbym najchętniej, to zdecydowanie byłoby to hard SF – gatunek, którego właściwie nie widzimy w zgłoszeniach. A co lubię „gotować”? Teksty, które pozostają mi w pamięci – takie, które będę wspominał nawet po wielu latach, bo wyróżniły się na tle innych niecodziennym podejściem do tematu lub w ogóle woltą fabularną, której być może nawet sam autor się nie spodziewał.
Książką z ananasem nie pogardzę, ale i tak wygrywa sernik z rodzynkami!
Antologie Grupy Wydawniczej FANTAZMATY możecie za darmo pobrać TUTAJ!
Badloopus W pętli popkultury

